Gevarensymbolen en GHS-pictogrammen: wat betekenen ze?

Op een fles ontkalker, een jerrycan oplosmiddel of een spuitbus zie je ze bijna altijd: witte ruiten met een rode rand en een zwart symbool erin. Dat zijn de gevarensymbolen uit het GHS, het wereldwijde systeem van de Verenigde Naties voor het indelen en etiketteren van chemische stoffen. In Europa zijn ze wettelijk vastgelegd in de CLP-verordening, en daar heten ze officieel gevarenpictogrammen. Er zijn er negen, genummerd van GHS01 tot en met GHS09.

Werk je in een magazijn, op een productievloer of in de inkoop met gevaarlijke stoffen, dan moet je die symbolen kunnen lezen. In dit artikel lopen we ze een voor een door: wat het symbool laat zien, welke gevaren eronder vallen en waar je het tegenkomt. Daarna leggen we uit hoe de ruiten verschillen van de oude oranje symbolen, en waarom een CLP-pictogram iets anders is dan een ADR-gevaarsetiket voor transport.

Wat zijn GHS-pictogrammen en waar komen ze vandaan?

GHS staat voor Globally Harmonised System of Classification and Labelling of Chemicals, een systeem van de Verenigde Naties om gevaarlijke eigenschappen van stoffen en mengsels op een vaste manier in te delen en te communiceren. Het GHS zelf is geen wet. In de Europese Unie is het vastgelegd in de CLP-verordening (EG) nr. 1272/2008, voluit Classification, Labelling and Packaging. De negen GHS-symbolen staan in Bijlage V van de CLP-verordening, met per pictogram de gevarenklassen en categorieën waarbij het hoort. Of je nu gevaarsymbolen, gevarenpictogrammen, GHS-symbolen of CLP-pictogrammen leest: het gaat steeds over dezelfde negen ruiten.

Op een CLP-etiket staat een pictogram samen met onder meer de productidentificatie, een signaalwoord en de gevarenaanduidingen en voorzorgsmaatregelen. Hoe die tekstdelen werken, lees je in ons artikel over H- en P-zinnen. De algemene opbouw van een CLP-etiket in de chemie behandelen we in etiketten in de chemie.

Hoe ziet een CLP-pictogram eruit?

Volgens Bijlage I van de CLP-verordening is een gevarenpictogram een vierkant dat op een punt staat. Binnenin staat een zwart symbool op een witte achtergrond, en de ruit heeft een rode rand. Die rode rand moet zo breed zijn dat hij duidelijk zichtbaar is.

Ook de grootte is geregeld. Volgens Bijlage I moet elk gevarenpictogram ten minste een vijftiende van de minimale oppervlakte van het etiket beslaan, en het mag nooit kleiner zijn dan 1 cm². Daarnaast geeft dezelfde bijlage minimummaten voor etiket en pictogram die oplopen met de inhoud van de verpakking. Zoek de maat voor jouw verpakking op in de actuele tekst op EUR-Lex.

Een pictogram met een verbleekte rand of een vervaagd symbool doet zijn werk niet meer. Hoe zon, vocht en chemicaliën een etiket aantasten, lees je in ons stuk over omgevingsfactoren en etiketten.

De 9 GHS-pictogrammen op een rij

Eerst het overzicht, daarna per pictogram de gevaren volgens Bijlage V van CLP en voorbeelden uit de praktijk.

Namen volgens Bijlage V van de CLP-verordening. Welke pictogrammen op een etiket komen, hangt af van de indeling van de stof of het mengsel.

GHS01: ontploffende bom

Het symbool laat een bom zien die uit elkaar spat. GHS01 hoort bij instabiele explosieven, explosieven van de subklassen 1.1 tot en met 1.4, zelfontledende stoffen en mengsels van type A en B, en organische peroxiden van type A en B. Denk aan munitie, springstoffen en een klein aantal zeer reactieve industriële stoffen.

GHS02: vlam

GHS02 staat op ontvlambare gassen, ontvlambare aerosolen, ontvlambare vloeistoffen en ontvlambare vaste stoffen. Ook pyrofore en zelfverhittende stoffen en stoffen die met water ontvlambare gassen vormen, krijgen de vlam. Voorbeelden zijn benzine, aceton, ethanol, veel verfverdunners en de meeste spuitbussen met een brandbaar drijfgas.

GHS03: vlam boven cirkel

Dit symbool lijkt op GHS02, maar de vlam staat boven een cirkel. GHS03 betekent niet dat de stof zelf brandt, maar dat ze zuurstof levert en daardoor een brand kan veroorzaken of flink kan versterken. Het hoort bij oxiderende gassen, oxiderende vloeistoffen en oxiderende vaste stoffen. Voorbeelden zijn zuurstof in gasflessen, bepaalde nitraten en chloraten en geconcentreerde oplossingen van waterstofperoxide.

GHS04: gasfles

De liggende gasfles staat voor gassen onder druk. Dat geldt voor samengeperste, vloeibaar gemaakte, sterk gekoelde en opgeloste gassen. Het gevaar zit in de druk: een fles die opwarmt kan openbarsten, en sterk gekoelde gassen kunnen bevriezingsletsel geven. Je ziet GHS04 op flessen met bijvoorbeeld stikstof, koolzuurgas of argon.

GHS05: corrosie

Het symbool toont twee reageerbuizen waaruit vloeistof druppelt op een hand en op een stuk metaal. GHS05 is het enige pictogram dat zowel voor een fysisch gevaar als voor een gezondheidsgevaar wordt gebruikt. Het staat op stoffen die corrosief zijn voor metalen, huidcorrosie veroorzaken of ernstig oogletsel geven. Voorbeelden zijn zoutzuur, zwavelzuur, natronloog en veel sterke ontkalkers en industriële reinigers.

GHS06: doodshoofd met gekruiste beenderen

Het doodshoofd waarschuwt dat een kleine hoeveelheid bij inslikken, via de huid of bij inademen ernstige of dodelijke gevolgen kan hebben. Het hoort bij acute toxiciteit categorie 1, 2 en 3. Voorbeelden zijn methanol, sommige bestrijdingsmiddelen en giftige gassen zoals chloor. Schade die pas na langere tijd ontstaat, valt onder GHS08.

GHS07: uitroepteken

Het uitroepteken is een verzamelpictogram voor minder ernstige gezondheidsgevaren. GHS07 staat op stoffen met acute toxiciteit categorie 4, huidirritatie, oogirritatie, huidsensibilisatie (allergische huidreactie) en specifieke doelorgaantoxiciteit bij eenmalige blootstelling in categorie 3. Daarnaast gebruikt CLP het uitroepteken voor stoffen die gevaarlijk zijn voor de ozonlaag. Je ziet GHS07 op veel huishoudelijke en professionele schoonmaakmiddelen, lijmen en kitten.

GHS08: gezondheidsgevaar

Het silhouet van een borstkas met een ster erin staat voor ernstige effecten, vaak op langere termijn. Het hoort bij stoffen die kankerverwekkend zijn, die het erfelijk materiaal kunnen beschadigen, die schadelijk zijn voor de voortplanting, die de luchtwegen gevoelig maken, die organen beschadigen bij eenmalige of herhaalde blootstelling, en bij stoffen met een aspiratiegevaar. Dat laatste betekent dat de vloeistof bij inslikken in de longen kan komen, zoals bij lampolie.

GHS09: milieu

Het milieusymbool toont een dode vis en een kale boom. Dit milieugevaarlijk symbool staat op stoffen die gevaarlijk zijn voor het aquatisch milieu: acuut in categorie 1, of op lange termijn in de categorieën chronisch 1 en chronisch 2. Voorbeelden zijn veel biociden, sommige bestrijdingsmiddelen en een deel van de oplosmiddelhoudende producten.

Waarom staat het ene pictogram soms niet naast het andere?

Een stof kan meerdere pictogrammen krijgen. Om het etiket overzichtelijk te houden, legt artikel 26 van de CLP-verordening voorrangsregels vast.:

• Als GHS06 (doodshoofd) van toepassing is, komt GHS07 (uitroepteken) niet op het etiket.
• Als GHS05 (corrosie) van toepassing is, komt GHS07 niet op het etiket voor huid- of oogirritatie.
• Als GHS08 van toepassing is voor sensibilisatie van de luchtwegen, komt GHS07 niet op het etiket voor huidsensibilisatie of voor huid- en oogirritatie.
• Als GHS01 van toepassing is, zijn GHS02 en GHS03 in principe optioneel.
• Als GHS02 of GHS06 van toepassing is, is GHS04 optioneel.

Zie je zowel het doodshoofd als het uitroepteken op een etiket, loop dan de indeling na. Welke pictogrammen precies horen bij jouw stof of mengsel, staat in rubriek 2 van het veiligheidsinformatieblad. Hoe dat document zich verhoudt tot het etiket, lees je in ons artikel over het veiligheidsinformatieblad en etiket.

Oude oranje symbolen en de huidige ruit met rode rand

Wie langer met chemie werkt, kent nog de oranje vierkanten met een zwart symbool uit de oude Europese regels: Richtlijn 67/548/EEG voor stoffen en Richtlijn 1999/45/EG voor preparaten. Bij die symbolen hoorde een letter, zoals E voor ontplofbaar, O voor oxiderend, F en F+ voor (zeer) licht ontvlambaar, T en T+ voor (zeer) giftig, C voor bijtend, Xn voor schadelijk, Xi voor irriterend en N voor milieugevaarlijk. Schadelijk en irriterend deelden hetzelfde symbool, een zwart kruis.

De CLP-verordening heeft die richtlijnen vervangen. Voor mengsels gelden de CLP-regels sinds 1 juni 2015. Mengsels die al met oude etikettering in de handel waren, mochten nog tot 1 juni 2017 zonder nieuw etiket worden verkocht.

Het is geen een-op-een vertaling. Het oude systeem kende geen gasfles en geen apart symbool voor gezondheidsgevaar op lange termijn. Het zwarte kruis is verdwenen; de lichtere gevaren vallen nu onder het uitroepteken, terwijl ernstige langetermijneffecten onder GHS08 vallen. Een stof die vroeger Xn had, kan nu GHS07, GHS08 of allebei krijgen.

CLP-pictogram of ADR-gevaarsetiket: wat is het verschil?

Beide zijn ruiten met een symbool, en een aantal symbolen lijkt op elkaar. Toch zijn het twee aparte systemen met een ander doel.

Het CLP-pictogram hoort bij de stof en de verpakking waarin die stof wordt geleverd en gebruikt. Het pictogram is altijd zwart op wit met een rode rand, en het staat op het etiket samen met de H- en P-zinnen.

Het ADR-gevaarsetiket hoort bij het vervoer over de weg. ADR-etiketten zijn ingedeeld in klassen, hebben per klasse een eigen kleur en achtergrond en dragen onderin het klassenummer. Een ADR-etiket is volgens de ADR minimaal 100 x 100 mm, met een lijn die 5 mm binnen de rand loopt. Bij een te klein collo mag het kleiner, zolang alles goed zichtbaar blijft. Welk etiket bij welke klasse hoort, zetten we uiteen in ADR-klassen uitgelegd.

Een ontvlambare vloeistof krijgt onder CLP de zwart-witte vlam GHS02, en voor vervoer het rode ADR-etiket van klasse 3. Een bijtende stof krijgt onder CLP GHS05, en voor vervoer het ADR-etiket van klasse 8, dat zwart-wit is. Een stof die gevaarlijk is voor het aquatisch milieu krijgt onder CLP GHS09, en in het vervoer een aparte markering voor milieugevaarlijke stoffen met hetzelfde beeld van vis en boom. In de ADR-categorie van Etikon Webshop vind je de ADR-etiketten op rol voor transport, elk 100 x 100 mm.

Wanneer heb je allebei nodig?

Artikel 33 van de CLP-verordening regelt hoe CLP en de vervoersregels samengaan. Bij een combinatieverpakking, bijvoorbeeld flessen in een doos, krijgen de binnenverpakkingen altijd een CLP-etiket. De buitendoos krijgt de ADR-etiketten. Een CLP-pictogram op de buitendoos mag, maar is niet nodig als het om hetzelfde gevaar gaat als het ADR-etiket. Bij een enkelvoudige verpakking, zoals een los vervoerd vat, komen beide etiketten op dezelfde verpakking, met de uitzondering uit het blok hierboven. Twijfel je over jouw zending, overleg dan met je ADR-veiligheidsadviseur. Een overzicht van alle soorten etiketten voor gevaarlijke stoffen vind je in onze gids over gevaarsetiketten.

Ook bij opslag van verpakte gevaarlijke stoffen telt de indeling mee, bijvoorbeeld bij het scheiden van stoffen. Meer daarover lees je in PGS 15 en etikettering.

Veelgestelde vragen

Hieronder vind je antwoord op de meest gestelde vragen.

Hoeveel gevarensymbolen zijn er?

Er zijn negen GHS-pictogrammen, genummerd van GHS01 tot en met GHS09. Vijf ervan gaan over fysische gevaren, drie over gezondheidsgevaren en één over het milieu. GHS05 en GHS07 worden voor meer dan een soort gevaar gebruikt.

Wat is het verschil tussen GHS en CLP?

GHS is het wereldwijde systeem van de Verenigde Naties voor het indelen en etiketteren van chemische stoffen. Het is zelf geen wet. CLP is de Europese verordening die het GHS in de EU wettelijk vastlegt, inclusief de negen pictogrammen.

Wat betekent het uitroepteken op een etiket?

Het uitroepteken, GHS07, waarschuwt voor minder ernstige gezondheidsgevaren. Denk aan irritatie van huid, ogen of luchtwegen, een allergische huidreactie, of schade bij inslikken in een lagere categorie. Het wordt ook gebruikt voor stoffen die gevaarlijk zijn voor de ozonlaag.

Wat betekent GHS08?

GHS08 is het pictogram voor gezondheidsgevaar, een silhouet van een borstkas met een ster. Het staat op stoffen die ernstige schade kunnen geven, vaak op langere termijn, zoals kankerverwekkende stoffen, stoffen die schadelijk zijn voor de voortplanting of stoffen met een aspiratiegevaar.

Zijn de oude oranje gevaarsymbolen nog geldig?

Nee. De oranje symbolen kwamen uit Europese richtlijnen die door de CLP-verordening zijn vervangen. De overgangstermijn voor mengsels liep af op 1 juni 2017. Bij oude voorraad controleer je de actuele indeling via het veiligheidsinformatieblad.

Conclusie

De negen gevarensymbolen, GHS01 tot en met GHS09, vormen een vaste taal voor de gevaren van chemische stoffen. In de EU legt de CLP-verordening ze vast als zwart symbool op een witte ruit met een rode rand, met voorrangsregels voor combinaties en minimummaten op het etiket. De oude oranje symbolen zijn vervangen. Voor vervoer gelden daarnaast de ADR-gevaarsetiketten, een apart systeem met eigen kleuren en klassen.

Wil je etiketten die op de verpakking en onderweg leesbaar blijven? Met ruim 30 jaar ervaring denken we graag met je mee over materiaal, formaat en print. Stuur je vraag direct via het formulier hieronder.